توسعه پایدار تنها با اجرای پروژههای عمرانی یا تزریق منابع مالی محقق نمیشود؛ بلکه زمانی به نتیجه میرسد که ظرفیتهای بومی هر منطقه شناسایی و فرصت شکوفایی استعدادهای محلی فراهم شود. در چنین نگاهی، نوآوری اجتماعی به یکی از مهمترین ابزارهای توسعه تبدیل میشود؛ ابزاری که میتواند علاوه بر حل مسائل، کیفیت زندگی را ارتقا دهد، شکافهای منطقهای را کاهش دهد و مردم را به بازیگران اصلی فرآیند توسعه بدل کند.
به گزارش روابط عمومی موسسه دانش بنیان برکت، امروز محرومیت دیگر تنها به معنای کمبود درآمد نیست. بسیاری از مناطق کمبرخوردار کشور با پدیده «فقر چندبعدی» مواجهاند؛ وضعیتی که علاوه بر مشکلات اقتصادی، دسترسی محدود به خدمات درمانی، آموزش، آب آشامیدنی سالم، امنیت غذایی و سایر امکانات اولیه زندگی را نیز در بر میگیرد. در چنین شرایطی، بسیاری از استعدادها و ظرفیتهای انسانی، نه به دلیل ناتوانی افراد، بلکه به واسطه محدودیتهای محیطی و نبود زیرساختهای لازم مجال ظهور پیدا نمیکنند.
بر همین اساس، سکوی نوآوری اجتماعی «رعنا» با شعار «نوآوری برای پیشرفت» شکل گرفت؛ سکویی که خود را نه یک رویداد مقطعی، بلکه بستری دائمی برای پیوند میان فناوری، نوآوری، گروههای مردمی و نهادهای حمایتی میداند. هدف این سکو آن است که میان نیازهای واقعی مناطق محروم و توان شرکتهای دانشبنیان، پژوهشگران و نوآوران پلی مؤثر ایجاد کند تا ایدههای فناورانه به راهکارهایی عملی برای حل مسائل اجتماعی تبدیل شوند.
در این چارچوب، رعنا بر مدلی چهارضلعی برای حل مسئله تکیه دارد؛ مدلی که از شناسایی دقیق مسئله آغاز میشود، با یافتن راهکارهای نوآورانه ادامه پیدا میکند، از ظرفیت گروههای مردمنهاد و جهادی برای اجرای راهکارها بهره میگیرد و در نهایت با حمایت نهادهای پشتیبان، مسیر اجرای طرحها را هموار میکند. این مدل، فناوری را از فضای آزمایشگاهی خارج کرده و آن را در خدمت حل مسائل واقعی مردم قرار میدهد.
موفقیت نخستین گام؛ وقتی یک ایده به آب سالم رسید
آنچه به رعنا هویت بخشید، تنها برگزاری یک رویداد نبود؛ بلکه تبدیل ایدهها به اقدام عملی بود. نخستین دوره این رویداد با محور «آب و انرژی» برگزار شد و توانست نمونهای عینی از اثربخشی این مدل را به نمایش بگذارد.
در این دوره، مسئله دسترسی به آب آشامیدنی سالم در مناطق محروم به عنوان یکی از چالشهای اصلی انتخاب شد. حاصل این رویداد، شکلگیری «میز حل مسئله تصفیه آب هوتک» بود؛ میزی که در آن شرکت دانشبنیان نورهان انرژی با حمایت موسسه دانشبنیان برکت و مشارکت بنیاد هاسب، راهکاری عملی برای تصفیه آب ارائه کرد.
تنها چند ماه پس از ارائه ایده، این طرح از مرحله طراحی عبور کرد و در روستای جانمحمد از منطقه دشتیاری استان سیستان و بلوچستان به بهرهبرداری رسید؛ اتفاقی که رویای دسترسی به آب سالم را برای ساکنان این منطقه به واقعیت تبدیل کرد و نشان داد رعنا تنها محل ارائه ایده نیست، بلکه سکویی برای تبدیل نوآوری به اقدام اجرایی است.
همین تجربه موفق، مسیر آینده رعنا را نیز مشخص کرد؛ اینکه حل مسائل مناطق محروم زمانی امکانپذیر است که دانش، فناوری، سرمایه اجتماعی و حمایت نهادهای اجرایی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
ایستگاه دوم؛ تمرکز بر سلامت و سوءتغذیه
پس از موفقیت نخستین دوره، برگزارکنندگان رعنا دومین گام را با ورود به یکی از مهمترین نیازهای مناطق کمبرخوردار برداشتند؛ حوزهای که ارتباط مستقیمی با کیفیت زندگی، آینده کودکان و توسعه انسانی دارد.
دومین رویداد عصر نوآوری اجتماعی رعنا با محور سلامت و سوءتغذیه طراحی شد؛ رویدادی که تمرکز آن بر شناسایی راهکارهای فناورانه در حوزه بهداشت، خدمات پزشکی، تجهیزات پزشکی، دارو، امنیت غذایی و مقابله با سوءتغذیه بود.
هدف از این دوره، تنها معرفی فناوریهای جدید نبود؛ بلکه تلاش شد ایدههایی انتخاب شوند که قابلیت اجرا در مناطق محروم را داشته باشند و بتوانند با تکیه بر ظرفیتهای مردمی و حمایت نهادهای مسئول، به راهکارهایی پایدار تبدیل شوند.
از شناسایی نزدیک به دو هزار تیم تا انتخاب ۳۶ گروه برگزیده
فرآیند اجرایی دومین دوره رعنا از تیرماه ۱۴۰۴ آغاز شد و نسبت به دوره نخست، با ابعاد گستردهتری دنبال شد.
در نخستین مرحله، با پایش گسترده زیستبوم نوآوری کشور، اطلاعات هزار و ۹۲۶ تیم فعال گردآوری شد. پس از غربالگری اولیه، ۲۲۰ تیم که محصولات یا خدمات آنها با نیازهای مناطق محروم همخوانی داشت، وارد مرحله ارزیابی تخصصی شدند.
در ادامه، طی سه نشست فشرده داوری با حضور متخصصان حوزه سلامت و سوءتغذیه، برای ۴۳ تیم پرونده کارشناسی و شناسنامه تخصصی تهیه شد تا در اختیار کمیته نوآوری اجتماعی مؤسسه دانشبنیان برکت قرار گیرد.
در نهایت، ۳۶ تیم نوآور و فناور به عنوان تیمهای منتخب معرفی شدند و فرصت یافتند در نمایشگاه دومین رویداد رعنا، دستاوردهای خود را در معرض دید نهادهای اجرایی، گروههای جهادی، خیریهها، سرمایهگذاران و مجموعههای حمایتی قرار دهند.
اما خروجی این فرآیند تنها انتخاب چند تیم برگزیده نبود. در جریان برگزاری رویداد، چهار میز حل مسئله نیز شکل گرفت تا ارتباط میان نیازهای واقعی مناطق محروم و ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، به همکاریهای عملی و پروژههای اجرایی منجر شود؛ مدلی که تجربه موفق آن در نخستین دوره، امیدها را برای تکرار موفقیت در حوزه سلامت افزایش داده است.
چهار طرحی که برای حل مسائل سلامت مناطق محروم روی صحنه «رعنا» آمدند
دومین رویداد عصر نوآوری اجتماعی «رعنا» هشتم دیماه ۱۴۰۴ در شبستان مصلای امام خمینی(ره) برگزار شد؛ رویدادی که بیش از آنکه یک همایش یا نمایشگاه باشد، میدان اتصال ایدههای نوآورانه به نیازهای واقعی مناطق محروم بود.
در مرکز سالن، سکویی مربعی شکل قرار داشت که نماد همان «مربع نجات» رعنا بود؛ مدلی که چهار ضلع آن را مسئله، راهحل، حلقههای میانی و نهادهای حمایتی تشکیل میدهند. پیرامون این سکو، ۳۶ تیم نوآور و فناور در کنار خیریهها، گروههای جهادی، بنیادها و نهادهای اجرایی مستقر شده بودند تا بدون واسطه با یکدیگر گفتوگو کنند و برای اجرای طرحهای خود به تفاهم برسند.
کاهش هزینه درمان ناباروری و بازگرداندن امید به خانوادهها
نخستین طرحی که روی صحنه معرفی شد، «پرتو» بود؛ طرحی که یکی از مسائل کمتر دیدهشده مناطق محروم، یعنی دسترسی دشوار زوجها به خدمات درمان ناباروری را هدف قرار داده است.
در این طرح ابتدا برای زوجین پرونده پزشکی تشکیل میشود و پس از بررسی وضعیت، افراد براساس نوع مشکل سطحبندی میشوند، بخشی از زوجها تنها با اصلاح سبک زندگی و دریافت مشاوره میتوانند صاحب فرزند شوند و گروه دیگری نیز که نیازمند درمانهای تخصصی هستند، مسیر مشخصی را برای ادامه درمان طی میکنند.
یکی از مهمترین مزیتهای این طرح، همراهی مستمر تیم درمان با زوجین است؛ همراهی که علاوه بر کاهش هزینههای مالی، از ناامیدی و رها شدن درمان نیز جلوگیری میکند.
در این طرح، با حمایت موسسه دانشبنیان برکت، تسهیلات قرضالحسنه و کمکهای بلاعوض نیز برای خانوادههای کمبرخوردار در نظر گرفته شده است تا هزینههای درمان ناباروری به شکل قابل توجهی کاهش یابد.
همراهی با مادران از پیش از بارداری تا دو سال پس از تولد
یکی دیگر از طرحهای مهم ارائهشده، «هزار روز طلایی» بود؛ طرحی که بر حساسترین دوره زندگی کودک، یعنی فاصله پیش از بارداری تا پایان دو سال نخست زندگی تمرکز دارد.
در این طرح، آموزشهای لازم درباره تغذیه، سلامت روان، مراقبتهای دوران بارداری، شیردهی و رشد کودک به صورت حضوری و برخط ارائه میشود تا مادران، بهویژه در روستاهای دورافتاده، از خدمات تخصصی محروم نمانند.
یکی از بخشهای مهم این طرح، شبکه «مامانیارها» است؛ نیروهای آموزشدیدهای که در مناطق هدف حضور دارند و از نخستین نشانههای بارداری تا مراقبتهای ماهانه، مادران را همراهی میکنند.
بر اساس برنامهریزی انجامشده، در مرحله نخست حدود ۱۵۰ مادر باردار در مناطق کمبرخوردار تحت پوشش این طرح قرار میگیرند و خدمات پزشکی، آموزشی و روانشناختی را دریافت خواهند کرد.
ارائهدهندگان این طرح معتقد بودند که سرمایهگذاری در هزار روز نخست زندگی، نهتنها سلامت مادر و کودک را تضمین میکند، بلکه آثار آن در سالهای آینده و کیفیت سرمایه انسانی کشور نیز نمایان خواهد شد.
عدالت درمانی با تریاژ و معاینه آنلاین
یکی دیگر از طرحهای شاخص دومین دوره رعنا، «همدم» بود که با همکاری سامانه «پذیرش ۲۴» طراحی شده است.
بسیاری از بیماران مناطق محروم، پیش از آنکه به دارو نیاز داشته باشند، به یک مشاوره صحیح و تشخیص درست احتیاج دارند. در بسیاری از موارد، مشکلات ناشی از سوءتغذیه یا کمبود آهن به اشتباه به عنوان بیماریهای روانی تشخیص داده میشود و همین موضوع هزینههای زیادی به خانوادهها تحمیل میکند.
راهکار پیشنهادی این تیم، ایجاد یک نظام تریاژ آنلاین بود؛ سامانهای که از طریق آن، بیمار ابتدا به صورت غیرحضوری توسط پزشکان ارزیابی میشود و سپس مشخص میشود که آیا نیاز به مراجعه فوری دارد، در خانه بهداشت قابل درمان است یا باید به متخصص ارجاع داده شود.
در این مدل، علاوه بر کاهش هزینههای درمان، از مصرف داروهای غیرضروری نیز جلوگیری میشود و بیماران در کوتاهترین زمان به مسیر صحیح درمان هدایت میشوند.
فناوری در خدمت سلامت روان و تربیت کودکان
چهارمین طرح محوری رویداد، سامانه «بامانا» بود؛ سامانهای که با هدف ارائه خدمات تربیتی و سلامت روان به خانوادههای مناطق کمبرخوردار طراحی شده است.
تجربه حضور در مناطق محروم نشان داده است که بسیاری از آسیبهای اجتماعی آینده، ریشه در مشکلات حلنشده دوران کودکی دارد و اگر این چرخه شکسته نشود، فقر و آسیبهای اجتماعی در نسلهای بعد نیز تکرار خواهد شد.
بر همین اساس، سامانه «بامانا» با استفاده از فناوری هوش مصنوعی و ۲۲ ربات هوشمند آموزشدیده، خدمات مشاوره تربیتی را با هزینهای اندک و متناسب با فرهنگ و شرایط زندگی خانوادهها ارائه میدهد.
ویژگی مهم این سامانه، بومیسازی توصیههای تربیتی است؛ به این معنا که پیشنهادهای ارائهشده متناسب با امکانات، فرهنگ و شرایط زندگی هر خانواده تنظیم میشود و نسخهای یکسان برای همه افراد ارائه نمیکند.
نمایشگاهی از فناوری برای عدالت اجتماعی
اگرچه بخش اصلی دومین رویداد عصر نوآوری اجتماعی «رعنا» به معرفی طرحهای منتخب اختصاص داشت، اما نمایشگاه جانبی این رویداد نیز به یکی از مهمترین بخشهای آن تبدیل شد؛ جایی که شرکتهای دانشبنیان، استارتاپها، گروههای جهادی و مجموعههای مردمنهاد، راهکارهای خود را برای حل مسائل مناطق کمبرخوردار در معرض دید نهادهای اجرایی و سرمایهگذاران قرار دادند.
ویژگی این نمایشگاه آن بود که محصولات صرفا برای عرضه تجاری معرفی نشده بودند، بلکه هر یک پاسخی به یکی از چالشهای اساسی حوزه سلامت، سوءتغذیه، بهداشت و کیفیت زندگی در مناطق محروم به شمار میرفتند. از سامانههای سلامت دیجیتال تا تجهیزات پزشکی سیار، محصولات غذایی غنیشده و راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، همگی با یک هدف مشترک در کنار هم قرار گرفته بودند؛ افزایش دسترسی مردم مناطق کمبرخوردار به خدمات باکیفیت و کاهش فاصله میان فناوری و نیازهای واقعی جامعه.
سلامت دیجیتال؛ پزشکی بدون مرزهای جغرافیایی
بخش قابل توجهی از نمایشگاه به فناوریهای سلامت دیجیتال اختصاص داشت؛ راهکارهایی که تلاش میکنند محدودیت فاصله جغرافیایی را از میان بردارند و خدمات پزشکی را به دورافتادهترین نقاط کشور برسانند.
شرکت نبض هوشمند سلامت با ارائه سامانههای پزشکی از راه دور و تشکیل پرونده الکترونیک سلامت، راهکاری برای دسترسی مستمر مردم مناطق محروم به خدمات درمانی ارائه کرد. این سامانه با تلفیق نرمافزار و سختافزار، امکان ارتباط با پزشک، ثبت سوابق درمانی و پایش وضعیت بیماران را بدون نیاز به مراجعه حضوری فراهم میکند.
در همین حوزه، پذیرش ۲۴ نیز علاوه بر حضور در طرح «همدم»، خدمات نوبتدهی، مشاوره پزشکی آنلاین، نسخه الکترونیک و مدیریت پرونده سلامت را معرفی کرد؛ خدماتی که میتواند هزینه و زمان دسترسی بیماران به پزشکان متخصص را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
سیناکر نیز با ارائه سامانه هوشمند پایش سلامت، امکان غربالگری جمعیتی، تشکیل پرونده سلامت و اولویتبندی بیماران را برای بیمارستانهای سیار و گروههای جهادی فراهم کرده است؛ رویکردی که موجب استفاده هدفمندتر از منابع محدود درمانی میشود.
مادر و کودک؛ تمرکز بر سلامت نسل آینده
یکی از محورهای پررنگ نمایشگاه، سلامت مادران و کودکان بود.
اپلیکیشن کیدورا با استفاده از هوش مصنوعی و دانش روانشناسی رشد، وضعیت کودکان را ارزیابی کرده و متناسب با شرایط هر کودک، بازیها و تمرینهای آموزشی پیشنهاد میدهد. این سامانه همچنین امکان شناسایی زودهنگام اختلالات رشدی را فراهم میکند تا خانوادهها بتوانند پیش از تشدید مشکلات، اقدامات درمانی را آغاز کنند.
در کنار آن، مامکید به عنوان یک کلینیک آنلاین مادر و کودک، خدمات مشاوره تخصصی دوران بارداری، شیردهی و سلامت کودک را ارائه میدهد. این مجموعه تلاش میکند خانوادههای مناطق محروم را به پزشکان متخصص متصل کند و آموزشهای لازم را در اختیار آنها قرار دهد.
فناوری برای تشخیص سریعتر بیماریها
تشخیص زودهنگام بیماریها، یکی دیگر از محورهای مهم نمایشگاه بود.
تیم سیشا با معرفی دستگاه تشخیص غیرتهاجمی هموگلوبین، راهکاری برای پایش کمخونی بدون نیاز به نمونهگیری خون ارائه کرد. این فناوری بهویژه برای زنان باردار و کودکان مناطق محروم اهمیت دارد؛ زیرا امکان تشخیص سریع کمخونی و پیشگیری از عوارض ناشی از آن را فراهم میکند.
از سوی دیگر، قرارگاه جهادی بهشت خدمت نیز با معرفی کلینیک سیار غربالگری سرطان مبتنی بر هوش مصنوعی، نشان داد که فناوری میتواند خدمات تشخیصی را به مناطقی برساند که از امکانات درمانی بیبهره هستند.
هوش مصنوعی در خدمت سلامت و خدمات عمومی
در بخش دیگری از نمایشگاه، شرکت فناوری هوشمند حنیف راهکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی خود را معرفی کرد. این شرکت با توسعه سامانههای هوشمند برای تحلیل اطلاعات، مدیریت اسناد و پشتیبانی از تصمیمگیری، تلاش میکند بخشی از خدمات تخصصی را با سرعت و دقت بیشتری در اختیار سازمانها قرار دهد.
هرچند فعالیت اصلی این مجموعه در حوزه فناوری اطلاعات است، اما مسئولان شرکت معتقد بودند این زیرساختها میتواند در مدیریت خدمات سلامت، پایش اطلاعات و تصمیمسازی نیز نقش مؤثری ایفا کند.
تغذیه؛ راهکارهایی برای مقابله با سوءتغذیه
با توجه به محور اصلی دومین دوره رعنا، شرکتهای فعال در حوزه امنیت غذایی و تغذیه نیز حضور پررنگی در نمایشگاه داشتند.
شرکت آفتاب نوخیز هزار مسجد محصولات غذایی فراسودمند شامل میانوعدههای مغذی و نوشیدنیهای طبیعی را معرفی کرد؛ محصولاتی که با هدف کاهش سوءتغذیه کودکان طراحی شدهاند و قابلیت توزیع در مدارس و مراکز حمایتی را دارند.
در همین راستا، آفتاب گستر ایساتیس نیز نانهای غنیشده با پروتئین، فیبر و ریزمغذیها را به نمایش گذاشت؛ محصولاتی که به دلیل ماندگاری بالا و امکان حمل آسان، برای استفاده در مناطق فاقد زیرساختهای نگهداری مواد غذایی مناسب هستند.
تجهیزات پزشکی برای مناطق دورافتاده
در میان محصولات ارائهشده، تجهیزاتی نیز وجود داشت که با هدف ارائه خدمات درمانی در مناطق فاقد زیرساخت طراحی شده بودند.
شرکت امرداد امداد یونیت سیار دندانپزشکی «فراز» را معرفی کرد؛ تجهیزی که امکان ارائه خدماتی مانند ترمیم، جرمگیری و درمانهای اولیه دندانپزشکی را در روستاها و مناطق صعبالعبور فراهم میکند.
همچنین مجموعه سلیم با معرفی فعالیتهای خود در حوزه خدمات درمانی، آموزشی و پیشگیرانه، بر اهمیت رویکرد «پیشگیری مقدم بر درمان» در نظام سلامت تاکید کرد.
رعنا؛ فراتر از یک رویداد
آنچه دومین رویداد عصر نوآوری اجتماعی «رعنا» را از بسیاری از رویدادهای مشابه متمایز میکند، تأکید بر اجرای ایدهها و ایجاد پیوند میان بازیگران مختلف زیستبوم نوآوری است.
در این رویداد، شرکتهای دانشبنیان، گروههای جهادی، خیریهها، دانشگاهها، نهادهای اجرایی و مؤسسه دانشبنیان برکت، هر یک بخشی از زنجیره حل مسئله را تشکیل دادند؛ زنجیرهای که از شناسایی نیاز آغاز میشود، به ارائه راهکار فناورانه میرسد و در نهایت با حمایت مالی و اجرایی، به مرحله اجرا ختم میشود.
حضور نهادهایی مانند بنیاد برکت، معاونت توسعه روستایی ریاستجمهوری، وزارت بهداشت، ستاد توسعه زیستفناوری معاونت علمی، انستیتو تحقیقات تغذیه و صنایع غذایی، دانشگاه علوم پزشکی ایران و انجمن شرکتهای دانشبنیان حوزه سلامت نیز نشان داد که حل مسائل پیچیده مناطق محروم، تنها با همکاری میان بخشهای مختلف امکانپذیر است.
موفقیت طرح تصفیه آب نورهان انرژی در فاصله کوتاه میان دو دوره رعنا، نمونهای عملی از این الگو بود؛ الگویی که نشان میدهد اگر فناوری، سرمایه اجتماعی، نهادهای مردمی و حمایتهای حاکمیتی در کنار یکدیگر قرار گیرند، میتوان ایدهها را به پروژههای اثرگذار و پایدار تبدیل کرد.
از ظرفیتهای محلی تا نوآوری اجتماعی؛ مسیری برای توسعه پایدار
دومین رویداد عصر نوآوری اجتماعی «رعنا» بیش از آنکه نمایشگاهی از فناوریهای نوین باشد، روایتی از تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی از مسیر نوآوری بود؛ روایتی که در آن، فناوری نه به عنوان یک هدف، بلکه به عنوان ابزاری برای کاهش محرومیت، ارتقای سلامت، بهبود امنیت غذایی و افزایش کیفیت زندگی مردم مناطق کمبرخوردار به کار گرفته شد.
اکنون و پس از تجربه موفق اجرای طرح تصفیه آب در نخستین دوره و شکلگیری طرحهای جدید در حوزه سلامت، انتظار میرود رعنا در دورههای آینده نیز بتواند این زنجیره را تکمیل کرده و با تبدیل ایدههای نوآورانه به پروژههای اجرایی، سهمی مؤثر در توسعه متوازن و کاهش نابرابریهای اجتماعی ایفا کند.
آخرین دیدگاهها